از تدوین ردیف تا انقلاب ۱۳۵۷

 

از قرن نوزدهم واوایل قرن بیستم می توان به عنوان یکی از پر بارترین دوران موسیقی در ایران نام برد:

گردآوری ردیف موسیقی ایرانی توسط خانواده ی فراهانی یکی ازاتفاقات مهم در این دوره است.

استفاده از نت نگاری موسیقی غربی برای نوشتن موسیقی ایرانی که باعث پیشرفت گروه نوازی شد.

 

بوجود آوردن علائم اختصاری سُری و کُرُن توسط علینقی وزیری. (تئوری موسیقی،علینقی وزیری)

 

درنتیجه سه سفرناصرالدین شاه قاجار (۱۸۹۶-۱۸۴۸ م) به اروپا و مشاهده او در نقش و اهمیت موسیقی در درباراروپائیان به کمک درباریان به فکرایجاد موسیقی دربار و موسیقی نظامی افتاد.

ژان بَتیست لومر موسیقیدان فرانسوی مامور آموزش شاگردان و تشکیل گروه موسیقی در مدرسه ی دارالفنون شد و کار خود را با نوشتن نت اروپایی به شاگردان و نواختن سازهای مناسب مراسم رژه و نظام شروع کرد. 

علی اکبر فراهانی دربار ناصرالدین را می توان از مأثرترین موسیقی دانان آن دوران نام برد که پس از در گذشت او درسی و پنج تا چهل سالگی، دو پسرش میرزاعبدالله و آقا حسینقلی راه او را دنبال کردند و با کمک آقاغلام حسین پسرعموی خود که از محضر علی اکبر فراهانی بهر برده بود، ردیف موسیقی ایرانی را جمع آوری کردند.

 

علی اکبر فراهانی مردی درویش سیرت بوده که با استفاده از موسیقی به مناجات می پرداخته که گفته می شود در هنگام مناجات به خواب رفته و در همان زمان درگذشته است. او و پسرانش از سرآمدترین نوازندگان تار و سه تار به شمار می رفتند.(سرگذشت موسیقی ایران، روح الله خالقی) 

میرزاعبدالله و آقا حسینقلی شاگردان بسیاری پرورش داده اند از جمله: احمد عبادی فرزند میرزا عبدالله، علی اکبر شهنازی فرزند آقا حسین قلی، ابوالحسن صبا، مهدی قلی هدایت و اسماعیل قهرمانی که به پیشرفت موسیقی کمک بسیاری کردند.

از دیگر موسیقی دانان و نوازندگان آن دوران باید به نایب اسدالله نوازنده ی نی که این ساز را احیا کرد همچنین باقرخان رامشگر، حسین خان و اسماعیل زاده در کمانچه اشاره کرد .

در آن دوران رباب، چنگ، نقاره، سرنا و سازهایی از این دسته که پیش از آن رایج بودند جای خود را به سازهایی نظیر تار، کمانچه، نی، سنتور و سه تار دادند که از آن دوران تا به امروز در موسیقی ایرانی به عنوان سازهای اصلی مورد استفاده قرار می گیرند.

(اشاره به مطلب مندرج در ماهور و شکل گیری ردیف سازی بر اساس ردیف آوازی خوانندگان اصفهان مثل آقا بابا مخمور اصفهانی.)

موسیقی آوازی که همیشه نقش مهمی داشته در آن زمان نیز پیشرفت قابل توجه ی داشته. در زمانحکومت قاجار روضه خوانی و تعزیه خوانی رونق فراوانی یافت. به گفته ( دکتر فروغ) ساخت تکیه دولت کنار ارگ سلطنتی برای اجرای تعزیه خوانی هم به تقلید از اپرای غرب برای جلب نظر ناصرالدین شاه رواج پیدا کرد. باید اشاره کرد که اجرای مراسم مذهبی از جمله روضه و تعزیه از دوره حکومت صفویه به عنوان مراسم متداول رسمی وحکومتی شیعه وجود داشت. از جمله خوانندگان دوره قاجارمی توان به نام این افراد اشاره کرد (از کتاب تاریخ شناسی موسیقی ایرانی نوشته جواد کسایی) به حاج میرزا لطف اله اصفهانی، حاج تاج نیشابوری، شیخ طاهر خراسانی(ملقب به ضیاء الذاکرین)، نسیم تاج نیشابوری عندلیب اصفهانی، شیخ عبداله تاج کاظمینی نام برد.

 (سیداحمد خان، عبدالحسین صدر معروف به صدرالمحدثین و سید رحیم اصفهانی اشاره کرد؟)

درقرن بیستم با بیشتر شدن ارتباط میان ایرانیان با اروپا و غرب فصل تازه ای در موسیقی ایرانی پدید آمد.

ورود صفحه و گرامافون به ویژه از سال های پیرامون ۱۲۸۵ و آغاز ضبط و فروش صفحات موسیقی ایرانی از همان زمان باعث رواج بیشتر موسیقی و دسترسی تعداد بیشتری از مردم به آثار هنرمندانی شد که تا آن زمان امکان شنیدن ساز یا آواز آنان فقط برای عده ای معدود میسر بود.(چشم انداز موسیقی ایران. ساسان سپنتا.)  

 

موسیقی به صورت اجرای زنده برای همگان به آسانی میسر نبود. در اواخر پادشاهی مظفرالدین شاه به تدریج گرامافون و صفحات آن توسط برخی از خانواده ها مورد استفاده قرار می گرفت. و همین طور شنیدن موسیقی و افزایش یافتن  صفحات موسیقی رونق بیشتری گرفت. از همین دوره است که ساز و آواز خوانندگان مختص عده ی خاصی از جامعه نبود و در دسترس همگان قرار گرفت و اولین کنسرت های موسیقی در تهران برگزار گردید.

 

 

ورود رادیو به ایران و گسترش ضبط موسیقی.

 

رواج یافتن هنرستان موسیقی.

 

برگزاری کنسرت های متعدد.

 

پایه گذاری مرکز حفظ و اشاعه ی موسیقی.

 

تاثیرات مثبت ضبط و پخش موسیقی با فرا گیر شدن رادیو در ایران دوچندان شد و به موسیقی رونق فراوانی بخشید و باعث پیشرفت بیشتر آن شد.

 

در عین حال موسیقیدانان با استفاده از ضبط آثار خود و گوش کردن دوباره به آنها شروع به تحکیم نقاط قوت و ترمیم نقاط ضعف خود کردند.

 

رادیو از سال ۱۳۱۵ به تدریج وارد ایران شد. در سالهای آغازین جنگ جهانی دوم  در کشور هایی مانند آلمان شروع به پخش برنامه هایی به زبان فارسی و همچنین استفاده از موسیقی ایرانی شد .
مرکز فرستنده ی رادیو در سال ۱۳۱۹ در تهران افتتاح شد و شروع به پخش برنامه کرد که عمده ی آن موسیقی و اخبار اروپایی بود.

 

پس از بازگشت علی نقی وزیری در ۱۷ مهر ماه ۱۳۲۰ به عنوان رئیس اداره ی موسیقی و هنرستان عالی موسیقی و روح الله خالقی به عنوان معاون وی تدریس موسیقی ایرانی در برنامه ی جدید هنرستان اضافه شد و ارکستری از ۷ نفر از فارغ التحصیلان هنرستان و نوازندگان دیگر تشکیل شد که از آذر ۱۳۲۰ در رادیو به اجرای برنامه پرداختند .
قطعات بر پایه ی موسیقی ایرانی و دارای هارمونی بود و سازهای مختلفی از جمله :تار ، تار باس، ویلن، ویلن آلتو، ویلن سل، کنتر باس، فلوت، قره نی و پیانو بود که شب های دوشنبه و پنج شنبه از ساعت ۸٫۳۰ تا ۹ در رادیو به اجرای برنامه می پرداختند. پس از مدتی نیز برنامه های موسیقی ایرانی توسط افرادی چون : ابوالحسن صبا علی اکبر شهنازی مرتضی نی داوود جواد معروفی و خوانندگانی از جمله تاج اصفهانی غلام حسین بنان و روح بخش اجرا می شد.
(چشم انداز موسیقی ایران. ساسان سپنتا.)

 

با همه گیر شدن رادیو در سالهای بعد و پخش برنامه هایی راجع به موسیقی، موسیقی به تدریج دگرگون شد و پخش برنامه هایی مثل گلهای رنگارنگ باعث گسترش موسیقی در خانه های مردم شد.

 

در همان سالها هنرستان عالی موسیقی نیز با استفاده از علم استادانی نظیر پرویز محمود، مرتضی حنانه وحشمت سنجری زیر نظر وزیری نفس تازه ی گرفت و همچنین در سال ۱۳۲۸ هنرستان موسیقی ملی توسط روح الله خالقی نأسیس شد که هدف از تشکیل آن، آموزش موسیقی ملی بود.

 

با توجه به رواج موسیقی و بازگشایی هنرستان های موسیقی و همچنین اجرای برنامه های موسیقی در رادیو به تدریج برگذاری کنسرت های مختلف از طرف این نهاد ها متداول شد و ارکسترهای بسیاری در سبک های مختلف موسیقی بوجود آمدند و شروع به اجرای کنسرت کردند.

 

ازاواسط قرن بیستم پس از رواج تدریس موسیقی و پخش موسیقی از رادیو به تدریج به تعداد موسیقیدانان اضافه شد و نگاه اجتماعی به موسیقی تغییر کرد و موسیقی که سال ها درکاخ های پادشاه هان و در اختیار ثروتمندان قرار داشت وبسیاری از مردم از آشنایی با آن محروم مانده بودند از طریق رادیو، ضبط و برخی نشریات در اختیار اقشار مختلف اجتماعی قرار گرفت.

 

تأسیس مرکز حفظ و اشاعه ی موسیقی توسط دکترداریوش صفوت نیزازدیگراتفاقات مهم آن دوران بشمار می رود. این مرکز با هدف حفظ موسیقی کلاسیک ایرانی و گسترش آن بوجود آمد و دکتر صفوت با دعوت ازاساتید آن زمان در این مرکزبستری مناسب برای تحقیق درباره ی موسیقی ایرانی وتدریس آن به عده ای ازهنرمندان جوان مستعد فراهم آورد.

 

ار سال… هوشنگ ابتهاج شاعر معاصرمسئول برنامه های موسیقی رادیو ایران شد و با تولید برنامه های رادیویی مانند گلچین هفته توجه توده مردم را به موسیقی کلاسیک ایرانی افزود. این برنامه تا سال ۱۳۵۷ ادامه داشت و با شروع انقلاب تعطیل شد.