پیش از ورود اسلام

درباره ی موسیقی پیش از اسلام که عصر باستان نامیده میشود نیز مانند تاریخ دیگر حوادث اطلاعات کاملی در دست نیست. اما از روی مهرها، نقش برجسته ها، نقش ظروف، روایت ها و  اشعار شعرایی مانند فردوسی و نظامی می توان دریافت که موسیقی در این دوره رونق فراوان داشته و موسیقی دانان که همزمان شاعر، نوازنده و خواننده نیز بوده اند در اجتماع و در دربار پادشاهان دارای موقعیت و مقام ویژه ی بوده اند.

موسیقی در عصر باستان نه بعنوان هنری جداگانه بلکه همراه با سایر رسوم اجتماعی به کار می رفته است که از مهمترین آنها می توان به مراسم مذهبی، جشن ها، جنگ ها و اجرای آهنگ های محلی اشاره کرد. (چشم انداز موسیقی ایران، ساسان سپنتا، ص.۲۳ )

از دوران حکومت هخامنشیان نیز اطلاعات بسیار محدودی در زمینه موسیقی وجود دارد که روح الله خالقی در کتاب خود به آن اشاره کرده است. ادامه…

کتاب گاهان (جمع گاه به معنای سرود) قدیمی ترین بخش اوستا و کهن ترین اثر ادبی ایران به شمار می آید. سراینده این سرود ها خود زرتشت و زمان سرایش آن ها حدود یک هزار سال پیش از میلاد است. سرودهای گاهانی که از نظر ساخت مشاهبت هایی با اشعار ودایی دارد، با آهنگ های مخصوص و تشریفات خاص، هنگام نیایش “اهورا مزدا” خوانده می شده است. (چشم انداز موسیقی ایران، ساسان سپنتا، ص.۲۰)

یکی از باستانی ترین و طبیعی ترین شیوه های تولید اصوات موسیقی آواز است. در دوره خسرو پرویز (ساطنت از ۵۹۰ – ۶۲۹م.) از مردی خواننده به نام نکیسا یاد شده و نظامی در منظومه ی خسرو و شرین از او یاد کرده است. (چشم انداز موسیقی ایران، ساسان سپنتا، ص.۲۷)

آنطور که نقل می شود در آن زمان آواز یکی از مهمترین شیوه های تولید موسیقی بوده و همواره بداهه نوازی با ساز از جمله عود، نوعی تنبور، چنگ و برخی ساز های کوبه ای در کنار آن رایج بوده است. از معروف ترین خوانندگان عصر باستان میتوان به نکیسا که نظامی از او در منظومه خسرو و شیرین یاد کرده و همچنین باربد، بامشاد، رامتین و چندی دیگر نام برد که در دوران حکومت ساسانی و بخصوص در زمان پادشاهی خسرو پرویز میزیستند.

روح الله خالقی نیز در کتاب نظری به موسیقی، درباره ساسانیان این چنین می نویسد:

اردشیر ساسانی مردم را به طبقات مختلف تقسیم کرده بود که از آن جمله موسیقی دان ها طبقه ی خاصی را تشکیل می دادند و در نزد او مقامی مخصوص داشتند. ذوق ادبی و موسیقی بهرام گور معروف است چنانچه نوشته اند وی چهارصد تن نوازنده و خواننده از هند به ایران آورده و در زمان او موسیقی دان ها بر سایر طبقات مقدم بودند و ار آنها را نوازش بسیار میکرد. موسیقی دوره ی ساسانی مخصوصا در زمان خسرو پرویز بیشتر ترقی کرد و باربد موسیقی دان خاص او بود که در کتاب های ادب و تاریخ مانند شاهنامه ی فردوسی و خسرو شیرین نظامی حکایتی از او نقل شده است. بطوریکه نوشته اند باربد مخترع عده ای نوا ها و آهنگهایی است که آنها را در حضور خسرو پرویز می نواخته و مشهور است که وی سیصد و شصت لحن موسیقی برای روزهای سال ساخته و هر روز یکی از آنها را که مناسب موقع بوده می نواخته است تا خسروپرویز از تکرار نغمات خسته نشود. مقام او نزد خسروپرویز به آن پایه بود که هر کس حاجتی داشت مطلب خود را بوسیله ی او به عرض شاه می رساند. از جمله وقتی که اسب محبوب خسرو پرویز موسوم به شبدیز مرد، کسی جرأت اظهار آن نبود، باربد نغمه ی مخصوصی در این زمینه تهیه کرد و خسرو پرویز را از حادثه آگاه نمود.
(ص ۱۷۱)